Mahler, Freud en Klimt in Wenen

Wat een genot moet het zijn geweest om daar, zo rond de eeuwwisseling, rond te lopen. ‘Hallo Herr Brahms’! ‘Schön guten Tag Herr Kokoschka!’ ‘Is dat niet Herr Schrödinger? Of toch niet…’ Er vond een enorme explosie plaats van creativiteit, op cultureel en wetenschappelijk gebied.

Muzikaal was Wenen natuurlijk al veel langer toonaangevend. Ik noem maar een willekeurige naam… Beethoven. Maar op het gebied van de Beeldende Kunsten liep Wenen lange tijd achter. Parijs zette de toon. Andere steden volgden. Aan Wenen gingen veel van deze ontwikkelingen voorbij. De Beeldende Kunsten bleven parochiaal. Kijk maar eens naar de schilderijen van de beroemdste Oostenrijkse schilder van de jaren ‘60 en ‘70 van de 19e eeuw: Hans Makart. Technisch perfect, maar zo keurig. Zooooo keurig!

Ook Gustav Klimt volgde, zoals zoveel leerlingen aanvankelijk de lijn van Mackart. Al schilderend vond hij echter zijn eigen weg. Hij volgde zijn opleiding niet aan de conservatieve Akademie der Bildenden Künste, maar aan de Kunstgewerbeschule: de school voor toegepaste kunst (zijn vader was immers goudgraveur). De Akademie der bildenden Künste legde zich officieel toe op de ‘vrije kunsten’, maar was verstikkend conservatief. De Kunstgewerbeschule legde zich officieel toe op techniek en praktijk, maar bood daardoor veel meer artistieke vrijheid. En hij zag daardoor misschien duidelijker dat in het gevestigde, traditionele klimaat van de Oostenrijkse Beeldende Kunsten jonge baanbrekende kunstenaars geen kans kregen. Het was tijd voor een breuk: een radicale breuk.

Samen met andere kunstenaars scheidde hij zich af van de Akademie met zijn jaarlijkse, oh zo traditionele salons. De Secession (afscheiding) ging de moderne kant op. Tentoonstellingen waar ineens de modernste schilders te zien waren, in het prachtige tentoonstellingsgebouw van Hoffmann, veroorzaakten een revolutie in de kunst. De weg voor Kokoschka of Schiele was bereid. Een vloed van de prachtigste kunst zwol aan. De schilderijen van Klimt. De gebouwen van Otto Wagner. Noem maar op. Aan het einde van de eeuw was Wenen beeldvormend, en de stad zit boordevol met herinneringen aan die tijd.

Waren het de tallozen koffiehuizen? In Wenen besteedde men veel tijd aan koffie drinken. Rustig zitten en nadenken. Gedempte diepgaande gesprekken. Allemaal erg goed voor de creativiteit. Was het de psychologische spagaat tussen een moderne miljoenenstad met alle problematiek van dien, en een politiek systeem dat door een honderden jaren oude dynastie werd geleid?

Hoe het ook zij, men neemt wel aan dat ‘de moderne mens’, met zijn moderne oplossingen en problemen, in Wenen geboren werd. Naast een creatieve en wetenschappelijke explosie was er ook een explosie van nerveuze inzinkingen en zelfmoorden (Freitot in het Oostenrijks). Een stad waarvan de voordelen en de nadelen voor ons heel herkenbaar zijn. Een moderne stad. Freud had volgens mij in geen enkele andere stad zijn baanbrekende werk kunnen doen.

Een stad ook waar men zich bewust was van een naderend onheil. De monarchie stond op instorten. Alleen de absolute autoriteit van de alom gerespecteerde keizer Franz Josef II stond die nog in de weg. Men voelde dat een groot, allesvernietigend conflict in de lucht hing. Ook dit onheilszwangere klimaat creëerde een Mahler, Klimt, en zeker een Freud.

De drie mannen die daar op het perron afscheid namen waren alledrie het product van hun stad. En ze waren er zich van bewust dat hun tijd ten einde liep. Oorlog hing in de lucht. Het antisemitisme werd sterker. De gouden jaren van Wenen liepen ten einde. Toen de trein, met daarin Gustav en Alma Mahler het station verliet hoorde men Klimt zeggen: ‘het is voorbij’…

Op 28 juni 1914 schoot Gavril Princip in Sarajevo de Oostenrijkse troonopvolger Franz Ferdinand dood. De Eerste Wereldoorlog begon.